OPIS

W wiekach dawnych system egzekwowania sprawiedliwości opierał się w znacznej mierze na urzędzie katowskim. Kat, przedstawiany najczęściej w ikonografii  jako zakapturzony  mężczyzna z toporem w ręku, był tak naprawdę miejskim urzędnikiem, ważnym ogniwem w systemie prawnym dawnej Polski, nazywanym mistrzem sprawiedliwości.   Kat był nie tylko egzekutorem wyroków, ale pełnił w mieście szereg innych funkcji związanych z czynnościami procesowymi, administracyjnymi czy sanitarnymi. Droga do urzędu katowskiego wiodła często przez… więzienie, gdyż katami nierzadko stawali się przestępcy, którym w zamian za urząd darowano karę śmierci.

Publikacja Szymona Wrzesińskiego uzupełnia lukę w opracowaniach poświęconych rzeczywistemu funkcjonowaniu urzędu kata na ziemiach polskich od XI do XVIII wieku i odsłania przy tym wiele nieznanych dotąd faktów. Kat staje się przy tym wyrazem świata, który przeminął – pełnego bólu, cierpienia, tragedii i wypaczenia istoty człowieczeństwa.

Szymon Wrzesiński, absolwent Wydziału Nauk Historycznych i Pedagogicznych (2002) oraz Wydziału Nauk Społecznych (2005) na Uniwersytecie Wrocławskim. Miłośnik historii społecznej, zarówno  pod względem duchowym, jak i materialnym. Autor popularnonaukowych książek historycznych. Dotychczas ukazały się m.in.  Tajemnice rycerzy. Życie śląskich feudałów (2008), Pomniki bólu i śmierci. Zabytki dawnego prawa na ziemiach polskich (2009), Inkwizycja na ziemiach polskich (2009).

 

188 str +22 str wklejki

WSTEP
Jeśli zbrodniarze nie mają być bezkarni musi być kat z urzędu ustanowiony – pisał przed kilkuset laty Andrzej Frycz Modrzewski w swym dziele „O naprawie Rzeczypospolitej”. Polski twórca i pisarz polityczny okresu renesansu był przekonany, że szerzącemu się złu należy skutecznie przeciwdziałać. Łagodne kary w postaci upomnienia, wygnania z miasta, czy niewielkiej opłaty w najmniejszym stopniu nie ograniczały działań ogromnej liczby polskich przestępców i zbrodniarzy. Dlatego Modrzewski i jemu podobni bronili znienawidzonych katów, którzy wymierzali okrutne kary w imieniu ówczesnej sprawiedliwości.
    Setki stosów, utopionych, zakopanych żywcem, poćwiartowanych lub nabitych na pal ciał i jeszcze większa ilość ściętych głów oraz osób powieszonych na szubienicach bądź torturowanych na polecenie polskich sędziów – to niezaprzeczalny spadek minionych epok. Ten element środkowoeuropejskiego dziedzictwa wymazano jednak z pamięci współczesnych pokoleń dla ukształtowania nowego i z całą pewnością bardziej korzystnego wizerunku Państwa i Kościoła.
    Świat, który przeminął – pełen bólu, cierpienia, tragedii i wypaczenia istoty człowieczeństwa – musi zostać przywrócony naszej pamięci. Tylko poznając prawdziwą, nawet najgorszą przeszłość można wyciągnąć odpowiednie wnioski. Szczególnie, gdy co kilka lat powraca w Polsce publiczna dyskusja nad wprowadzeniem kary śmierci, konieczne jest uświadomienie sobie, jak cienki mur dzieli nas od najkrwawszych dni w historii świata. Wszak jej stosowanie i to w nader okrutnej i bolesnej formie nie uchroniło ziem polskich, śląskich i pomorskich przed nagminnym łamaniem prawa.

Poza wydaną w 1986 roku i tym samym trudno dostępną pracą Hanny Zaremskiej o zawodzie oprawcy w Królestwie Polskim od XIV do XVI wieku, nie pojawiła się dotąd monografia poświęcona urzędowi katowskiemu na ziemiach polskich. Większość autorów zawód mistrza sprawiedliwości pomija, skupiając się na samych torturach, opisywanych na marginesie procesów, kar i egzekucji lub działania urządzeń penitencjarnych.
Niniejsza książka, choć nie jest pracą naukową, próbuje częściowo uzupełnić sporą lukę wśród publikacji na temat rzeczywistego funkcjonowania urzędu kata na ziemiach polskich. Autor postanowił znacznie rozszerzyć dotychczas opisywany na stronach książek i łamach czasopism zakres czasowy oraz geopolityczny. Dlatego czytelnik odnajdzie tu szereg wiadomości o egzekwowaniu prawa od XI do XVIII wieku, zarówno w Królestwie Polskim, jak i na ziemiach, które od niego odpadły lub znajdowały się pod istotnym wpływem innych państw (Śląsk, Pomorze). Tym samym czytelnik będzie miał możliwość porównania egzekwowania sprawiedliwości na tle rozmaitych wydarzeń politycznych, w różnych okresach historycznych i systemach prawnych.
Niniejsza publikacja jest tylko wstępem do poznania dawnego wymiaru sprawiedliwości, dlatego autor zrezygnował z opisania kilku rodzajów kar hańbiących, w których udział kata był minimalny. Ponadto – z myślą o bardziej wrażliwych czytelnikach – pominął opisy najokrutniejszych tortur i egzekucji przeprowadzanych przez kata wobec licznych zbrodniarzy. To samo dotyczy szczegółowych informacji o wyglądzie i funkcjonowaniu dawnych miejsc kaźni, które zostały opisane w innej książce tegoż autora pt. „Pomniki Bólu i śmierci. Zabytki dawnego prawa na ziemiach polskich” (wyd. Replika, 2009).

Wszystkie ilustracje, zarówno oryginalne drzeworyty, miedzioryty i staloryty z XVI-XIX wieku, jak i ich reprodukcje z początku XX stulecia, pochodzą z prywatnych zbiorów autora. Składają się na nią kolekcjonowane na przestrzeni lat pojedyncze egzemplarze oraz ilustracje z przedwojennych książek.
Ponieważ w przygotowaniu książki pomogła mi znacznym stopniu Pani Małgorzata Stankiewicz, która po raz kolejny  bezinteresownie przeszukiwała dla mnie część wrocławskich archiwów i bibliotek celem zdobycia unikalnych źródeł historycznych, toteż czuję się zobowiązany podziękować jej imiennie.

przeczytaj fragment

---