Zwyczaje pogrzebowe ludu polskiego

Śmierć wynikiem działania nadprzyrodzonej siły.

Człowiek pierwotny w śmierć naturalną nie wierzy, uważa ją za wynik działających sił nadnaturalnych. Rozmaicie jedynie uzasadnia się to wystąpienie bóstwa lub ducha. Raz więc jest karą za nieposłuszeństwo względem woli Bożej; ten biblijny punkt widzenia spotyka się także w podaniach ludów pierwotnych, jak na to zwraca uwagę Hartland (Baganda, Środkowa Afryka, Massai, New South Wales). U innych plemion jest to jedynie wynikiem Bożego przekleństwa bez związku z winą, a zależne od innych wyobrażeń religijnych. Taką siłą wyższą jest jakieś zwierzę, księżyc itd. W sytuacii tej ciążącej nad wszystkim i nieodmiennej grozy wytwarza się pewne fatalistyczne usposobienie wobec śmierci powszechne u naszego ludu. Charakterystycznie wyraża to w swych powiedzeniach lud białoruski. I tak w Wołkowyskiem mówią: „Jeszczè u macierynskuom żywaciè czäławieku präznàczano, jakoju śmierciu maje umierci”; „Ni umiraje toj, chto chùd, alè toj, kamu sùd”; „Kali woźmie na wieki, ni pamahùć ljeki”; lub w powiecie słonimskim: „Jeszcze pakuł czäławiek naròdzić sia, to Buoh jemu śmierć präznaczyu”; „Biez pary nichto nie umiraja ci mały, ci stary, każan swajù poru maja”; „Sùdżanamu śmierć”. Podobnie wyraża to opis chwili śmierci w Studziankach: „Cicho poddają się nieubłaganej konieczności… Spokój nie płynie bynajmniej z żywej, pogodnej chrześcijańskiej wiary. Na rezygnację przedśmiertną wpływa zupełna bierność wobec wszelkich sił przyrodzonych i żywiołowych. Chłop, gdy pojmie, że musi coś nastąpić nieodwołalnie, poddaje się od razu, bez skargi, bez buntu tak, jak rzeka, co wstecz płynąć nie usiłuje”.
Cały ten zakres życia emocjonalnego z jednej strony, a religijnych wierzeń i praktyk z drugiej, wyraża się bardzo intensywnie w rytuale pogrzebowym, w ogóle, w żałobnym, tj. odnoszącym się do ciała i duszy zmarłego.

Czary powodują śmierć

Bardzo często przypisuje się śmierć czarom, a więc złośliwemu aktowi pewnego otwartego lub skrytego wroga, nie gwałtownemu wystąpieniu, ale mistycznemu sposobowi i magicznemu. Umysł pierwotny ma niejednokrotnie przekonanie, że człowiek umiera tylko dlatego, bo ktoś mu śmierć niewidzialnymi czarami sprowadził. Wszędzie ukryte są niewidoczne siły, a cała mądrość człowieka polega na umiejętnym unikaniu jednych, wyzyskiwaniu drugich, bronieniu się, upraszaniu, zmuszaniu, wypraszaniu, oszukiwaniu tych potęg niewidzialnych, których igraszką jest słaba, niezaradna, ledwie myśleć poczynająca istota ludzka. Śmierć naturalna u ludów pierwotnych nie istnieje. Na Złotym Wybrzeżu pytają nieboszczyka, kto winien jego śmierci, zawsze bowiem ktoś musi być sprawcą. W ogóle pewne plemiona w Australii i Ameryce Południowej wierzą mocno, że gdyby ludzie nie ulegali czarom i nie ginęli zabici, wcale by nie umierali. Dlatego Afrykanie zawsze starają się dojść, z przyczyny jakiego czarownika umarł ich współtowarzysz i tylko przelanie krwi za krew może ich zadowolić. Podobne przekonanie spotyka się także w Europie, np. u południowych Słowian, wedle których zawsze czary sprowadzają śmierć. Karłowicz zwrócił zaś słusznie uwagę, że w dalszym rozwinięciu pojęcia nienormalności i nienaturalności wszelkich chorób i śmierci Słowianin uosabia i używotnia choroby, zarazy i śmierć; występują też one upostaciowane w kształtach ludzkich lub zwierzęcych (zaraza, cholera, febra, ospa itd.). Wyobrażenie u ludu polskiego śmierci jako chudej baby z kosą, która człowiekowi ścina głowę – powszechne i na to można by przytoczyć niezliczone przykłady. Brak natomiast materiałów, które by wskazywały na istnienie przekonań o czarach, jako powodach śmierci w ogóle, u ludu polskiego; nie wynika jednak stąd, jakoby wierzeń tych u nas wcale nie było, czegoś przeciwnego dowodzą bowiem znane, bardzo liczne praktyki o sposobie zaczarowania kogoś na śmierć. Jedynie przygodny i niesystematyczny sposób zbierania danych etnograficznych w Polsce jest przyczyną tego, że nie ma w znanych nam zbiorach materiałów stanowczych wyjaśnień w tej kwestii.

Fragment Wstępu

SPIS TREŚCI
I. Wstęp 11
1. Lęk przed śmiercią 11
2. Przyczyny śmierci: 12
a) Dusza rozłącza się z ciałem 13
b) Śmierć wynikiem działania nadprzyrodzonej siły 14
c) Czary powodują śmierć 16
3. Problem zwyczajów pogrzebowych 17
II. Zapowiedzi śmierci 21
4. Wycie psa 21
5. Koń 30
6. Kret 33
7. Sowa i puszczyk 35
8. Kruk i ptaki pokrewne 41
9. Kukułka, sroka, sójka, jaskółka, dzięcioł 44
10. Piejąca kura 49
11. Wąż, łasica, świerszcz, trupia główka 54
12. Dziwne odgłosy 56
13. Spadanie obrazu 60
14. Blask i dym świecy 61
15. Niezwykłe zdarzenia w zajęciach rolnych 66
16. Cień ludzki 69
17. Żółta plama 70
18. Brak stężenia pośmiertnego 72
19. Złowrogie sny 73
20. Luźne przykłady 75
III. Chwila konania 79
21. W obliczu śmierci 79
22. Trudna śmierć wynikiem zaklęcia lub czarów 81
23. Cudowne środki zapobiegające trudnemu konaniu 83
24. Wyjmowanie poduszki spod głowy 87
25. Układanie na ziemi 91
26. Wyzwalanie duszy 98
27. Cisza ułatwia skonanie 103
28. Gwiazda spadająca 105
IV. Z chwilą śmierci 109
29. Ubieranie zmarłego 109
30. Unikanie węzła 132
31. Związywanie zmarłego 139
32. Zamykanie oczu i ust 140
33. Zawieszanie pracy 148
34. Ogień a zwłoki 152
35. Trup jako tabu 153
36. Budzenie śpiących 154
37. Wylewanie wody 155
38. Zasłanianie zwierciadła 158
39. Zatrzymywanie zegara 162
40. Przewracanie sprzętów 164
41. Dzwonienie za umarłych 168
42. Oznaczanie domu żałoby 172
43. Zawiadamianie o śmierci 174
V. Wystawienie zwłok 179
44. Układanie w trumnie 179
45. Trumna 179
46. Obdarzanie zmarłego 188
47. Dawanie pieniędzy do trumny 199
48. Dawanie paznokci do trumny 205
49. Jajko w trumnie 209
50. Wkładanie do trumny przedmiotów na czyjąś zgubę 210
51. Zmarły upomina się o swą własność 212
52. Światło przy zwłokach 213
53. Przygotowywanie krzesła i ręcznika dla umarłego 220
54. Ustawianie posiłku obok zmarłego 222
55. Częstowanie odwiedzających 230
56. Czuwanie przy zwłokach 233
57. Śpiewanie pieśni żałobnych 242
58. Moc magiczna zwłok 246
59. Szkodliwe oddziaływanie zwłok na płodność 253
60. Słoma spod umarłego i wióry z trumny 255
VI. Zawodzenie nad zwłokami 261
61. Opłakiwanie zmarłego 261
62. Zakazy opłakiwania 273
VII. Wyprowadzenie zwłok 279
63. Czas i sposób wynoszenia zwłok 279
64. Pożegnanie zmarłego 280
65. Unikanie i stosowanie żelaza 280
66. Sypanie zboża 284
67. Wynoszenie zmarłego nogami naprzód 285
68. Wylewanie wody 287
69. Rozbijanie naczyń 289
70. Uderzanie trumną o próg 291
71. Zamykanie drzwi 303
72. Zawiadamianie bydła i pszczół 307
73. Przewożenie zwłok 313
74. Zwierzęta wiozące zwłoki 316
VIII. Pochód żałobny 319
75. Trzykrotne cofanie wozu 319
76. Szybkość jazdy 320
77. Zakaz używania bicza 321
78. Okólna droga 322
79. Pochód żałobny 324
80. Pogrzeb bezżennych 332
81. Przemowa pożegnalna 337
82. Strój żałobny 344
83. Jechanie na wozie ze zwłokami 353
84. Niesienie kaszy 354
85. Muzyka na pogrzebie 355
86. Zakaz wiezienia zwłok przez pola 356
87. Zakaz patrzenia przez okno 358
88. Zakaz jedzenia w czasie pogrzebu 360
89. Spotkanie pogrzebu 361
90. Dusze błądzące 363
91. Zrzucanie słomy w drodze 370
92. Dusze spotykają się w zaświatach 371
93. Zakaz czytania wszystkich wigilii 372
94. Rodzina nie idzie na cmentarz 373
IX. Chowanie zwłok 375
95. Składanie zmarłego w grobie 375
96. Przesądy związane z mogiłą 377
97. Chowanie twarzą ku wschodowi 378
98. Rzucanie ziemi na zwłoki 379
99. Przystrajanie mogiły 383
100. Ciernie na mogile 388
101. Sypanie maku 389
102. Pokarmy na grobie 392
103. Zakaz rwania kwiatów z mogiły 393
104. Chowanie zmarłych śmiercią nienaturalną: 395
a) Samobójcy 395
b) Zabici 403
c) Położnice 406
105. Poezja nagrobkowa 408
106. Ziemia wyrzuca zwłoki 409
107. Zakaz oglądania się 411
108. Powrót z pogrzebu 413
109. Oczyszczalne umywanie 415
X. Uczta ku czci zmarłego 419
110. Stypa 419
XI. Zakończenie 439
111. Zestawienie wyników ogólnych 439
Bibliografia 447
Indeks miejsc, osób i rzeczy 465