Bestie Bandery
Kaci Małopolski Wschodniej

Wiosną 1944 r. „Rizun” dostał już rozkaz do rozpoczęcia nie likwidacji członków AK, ale ludności polskiej jako takiej i podjęcia wszelkich działań na rzecz jej usunięcia z Małopol­ski Wschodniej. W Dżurowie podwładni „Rizuna” najpierw zamordowali 25 marca 1944 r. w czasie powrotu z młyna Franciszka Glazera, który przed wojną był prezesem Związ­ku Strzeleckiego „Strzelec”. Mordercy spalili także jego dom, w którym zostało wystawione w trumnie jego ciało. Główny napad na Polaków w Dżurowie nastąpił 26 marca 1944 r. Józef Matusiak tak wspomina akcję „rizunowców”:

„Dzień był ponury, mglisty, a pole pokryte było jeszcze cienką warstwą śniegu. Nabożeństwo w naszej kaplicy nie odbyło się, bo proboszcz parafii nie zezwolił księdzu na wy­jazd do Dżurowa z obawy przed bandami ukraińskimi. Żan­darmeria niemiecka opuściła wieś. Pozostała jedynie policja ukraińska współpracująca z bandami(…). Tego dnia zauwa­żyłem późnym popołudniem maszerującą kolumną mło­dzież ukraińską w okolicy Domu Ludowego. Widać było, że nieśli ukrytą pod kożuchami i płaszczami broń. Wieczorem ojciec zauważył uzbrojone patrole Ukraińców chodzące po wsi. W rodzinie naszej pojawiła się obawa napadu na polskie zagrody. Mnie i siostrze ojciec zlecił ukrycie się u zaufanej sąsiadki Ukrainki w stodole na sianie i tam przespać tę noc. Uważałem, że powinniśmy wszyscy razem na noc opuścić nasz dom. Stało się jednak inaczej. Pozostaliśmy w domu, gotowi i ubrani do ucieczki. Około godziny 23 zmęczeni wy­czekiwaniem, zasnęliśmy. Nagle obudziłem się, usłyszałem strzały karabinowe. Zobaczyłem przez okno łunę pożaru. To paliły się budynki dworskie i sterty słomy na polu. Uzmy­słowiłem sobie, że ten pożar to chyba sygnał do napadu na polskie domostwa. I nie pomyliłem się. Zobaczyłem biegną­cych od strony ulicy w kierunku naszego domu uzbrojonych mężczyzn. Obudziłem natychmiast ojca, matkę i siostrę. Napastnicy zastrzelili najpierw szczekającego naszego psa, uwiązanego przy budzie. Następnie wybili szyby w oknach naszego domu i zaczęli strzelać do środka naszego miesz­kania. W oknach zauważyłem kilkanaście luf karabinowych. Ojciec został zabity strzałem od razu. Wtedy matka wyszła spod stołu i zapytała znajomego Ukraińca: „Hryciu, za co ty jego zabiłeś?” wtedy on ze złością odpowiedział „Ja Ne Hryćko, ja was ne znaju! Ja z Bukowyny”. Był to syn sąsiada H. Hrywaczuk, który chodził ze mną do szkoły. W tym mo­mencie drugi banderowiec strzelił do matki prosto w głowę. Mama ciężko ranna, rzęziła w agonii”93.

Napad na Dżurów był częścią akcji „oczyszczającej” z lud­ności polskiej powiat śniatyński. W tym samym czasie bande­rowcy napadli na inne miejscowości. Zaatakowali m.in. wieś Tuczapy, Rudniki i Rybne. W tej ostatniej miejscowości upo­wcy dorżnęli rodzinę Matusiaków, której wielodzietna gałąź mieszkała w tej miejscowości. Dorosłych zakłuto nożami, dzieciom roztrzaskano głowy o ściany budynków. Z rodziny Matusiaków uratował się tylko dziesięcioletni Stanisław, ran­ny zdołał się wydostać spod sterty martwych ciał.

Ludność polska była w tym czasie pozbawiona wszel­kiej obrony. Nieliczne oddziały AK dopiero organizowały samoobronę. „Rizun” usiłował te samoobrony likwidować. W kwietniu 1944 r. jego kureń, szacowany wówczas przez wywiadowców AK na 450 ludzi, zaatakował samoobronę w Bitkowie. Wywiad AK na szczęście dowiedział się o zamia­rach ataku kurenia „Rizuna”, znajdując jego plany u Ukraińca Maćkowskiego. Atak „rizunowców” nie stanowił więc zasko­czenia. W Bitkowie przebywało, jak podaje Grzegorz Mazur, 3000 Polaków. Samoobrona była wspomagana przez uzbrojo­ną straż kopalnianą. Strzegła ona ważnej dla Niemców kopal­ni ropy naftowej. Jak podaje Grzegorz Mazur, obrońcy mieli do dyspozycji 105 ludzi. Z tego dwudziestu pięciu z oddziału S. Kosiby, dwudziestu dwóch z oddziału Z. Muchy, a resztę z samoobrony. Siły te były niewystarczające jednak do odpar­cia ataku całego kurenia „Rizuna”. Ukraiński watażka wybrał też na moment ataku czas, kiedy Niemcy pod naporem ofen­sywy Armii Czerwonej wycofali się i gdy na drogach pano­wały bałagan i zamieszanie. „Rizunowcy” uderzyli na Bitków w momencie, gdy ostatni Niemcy wyjechali na Zachód. Wpa­dli oni oczywiście w zastawioną przez Ukraińców zasadzkę. Trzech z nich zginęło, a czterech, salwując się ucieczką, wró­ciło do Bitkowa. Jeden z nich wskazał Polakom, gdzie Niemcy ukryli broń i amunicję, która znacząco wzmocniła siłę ognio­wą obrońców. Fantazję „Rizunów”, dyszących chęcią wy­rżnięcia Bitkowa, skruszył zwłaszcza ogień moździerzy. Nie­spodziewanie do walki włączył się oddział radziecki, który samochodami dotarł do Nadwórnej. Ukraińcy z „Rizuna” go ostrzelali, zabijając pięciu żołnierzy. Sowieci wysłali do Bitko­wa większy oddział z czołgiem, co przesądziło o klęsce „Rizu­na”. Oddział sowiecki śmiało wszedł w lasy i ujął dwie grupy upowców, bezlitośnie je rozstrzeliwując. Ponadto podczas ataku na Bitków „Rizun” utracił od trzydziestu do czterdzie­stu osób, które zostały zabite w trakcie walk. Miał również kilkudziesięciu rannych.

Oczywiście „Rizun”, jako spec od „riezania Lachiw”, nie działał tylko w okolicy swego matecznika. Razem ze swoim kureniem wyruszał także w rajdy na dalsze terytoria Mało­polski Wschodniej, na których UPA nie radziła sobie z wypeł­nianiem zadań, a głównie z wyrzynaniem polskiej ludności. W czerwcu 1944 r. „Rizun” z kureniem wyruszył na Zachód. Miał pobudzić nacjonalistów na Drohobyczczyźnie, gdzie Po­lacy stanowili jeszcze dość spore i mało jeszcze naruszone sku­pisko. Kolumna poruszała się bardzo wolno, bo była obciążona taborem, liczącym dwadzieścia pięć wozów. Na górze Łopata drogę zagrodzili jej Niemcy i Węgrzy. Źródła ukraińskie twier­dzą, że „Rizun” ten bój wygrał. Tylko Niemcy mieli stracić 120 zabitych. Dane te wydają się jednak mocno zawyżone. Niemcy nie uciekli i mocno kontratakowali. Gdy „Rizun” ruszył z pod­władnymi naprzód, Niemcy znowu zagrodzili mu drogę. Do­szło do walki wręcz. Ukraińscy historycy nie wspominają, czy „Rizun” kontynuował swój marsz, czy też zawrócił do Czarne­go Lasu. Raczej zawrócił, bo front przybliżał się błyskawicznie i kureń w każdej chwili mógł zostać odcięty od swojego zaple­cza i znaleźć się na obcym terenie.

Po zajęciu Małopolski Wschodniej przez Sowietów „Ri­zun” nie zaprzestał mordowania Polaków. Wręcz przeciw­nie, sytuacja dla jego oddziałów była nawet korzystniejsza. Armia Krajowa w nowej sytuacji musiała zaprzestać dzia­łalności. Ośrodki samoobrony zostały zlikwidowane i Pola­ków nie miał kto bronić. Sowieci proponowali im tworzenie „Istriebitielnych Batalionów”, by te wzięły na siebie obronę skupisk polskich przed napadami UPA, ale wstępowali do nich szesnasto- i siedemnastoletni chłopcy, którzy z tym za­daniem radzili sobie różnie. Banderowcy „Rizuna” działali zaś na bezczelnego. Na przełomie sierpnia i września 1944 r. uderzyli na centra rejonowe w województwie stanisławow­skim. Zaatakowali m.in. Bohorodczany, Wojniłów, Lisiec, Bielszowce i inne miasta. Chcieli tym niewątpliwie pokazać, że dopóki oni działają, nikt nie może czuć się bezpieczny. Napadli też na szereg wsi, mordując Polaków m.in.: w Za­woi, Majdanie, Mysłowie i innych wsiach przy drodze z Ka­łusza do Stanisławowa.

NKWD ściągnęło posiłki i ruszyło z obławą w góry. Kure­niowi udało się wycofać, ale jedna z jego sotni została rozbita. W grudniu 1944 r. „Rizun” znów przypomniał o sobie i do­konał rajdu po wsiach, mordując Polaków, którzy nie ucie­kli jeszcze do dużych miast. Ukraińcy „odwiedzili” wówczas m.in.: Weleśnicę, Woronę, Pariszcze i Winograd.

 

fragment rozdziału

Wasyl Andrusiak. „Rizun” ze Śniatynia

 

SPIS TREŚCI

Wstęp.7

Rozdział I:

Roman Szuchewycz — Rozkazał mordować Polaków 11

Rozdział II:

Wasyl Sydor — Kierował mordami Polaków 69

Rozdział III:

Ołeksandr Hasyn — Sprawnie organizował pogromy 81

Rozdział IV:

Wasyl Andrusiak — „Rizun” ze Śniatynia 96

Rozdział V:

Mykoła Arsenycz-Berezowski — Zbrodniarz i psychopata 110

Rozdział VI:

Dmytro Karpenko „Jastrub” — Mordował nie tylko w powiecie rohatyńskim 127

Rozdział VII:

Maksym Skorupski — Zbrodniarz z Podkamienia 141

Rozdział VIII:

Pawło Wacyk „Prut” — „Smert Lacham – sława Ukraini” 153

Rozdział IX:

Omelan Polowy — Krwawy watażka spod Zborowa 167

Rozdział X:

Ołeksandr Łućkyj — Kazał zlikwidować niepożądany element – komunistów i Polaków 175

Rozdział XI:

Iwan Ławriw — „Neczaj” poganiał do rizania 193

Rozdział XII:

Wołodymyr Jakubowski — Zbrodniarz z polską duszą 203

Rozdział XIII:

Wasyl Iwanowycz Wasyljaszko — Zaczął od wyrżnięcia leśników 211

Rozdział XIV:

Iwan Belejłowycz „Dzwinczuk” — Przecierał szlaki zbrodniarzom 225

Rozdział XV:

Petro Chamczuk — Mordował Polaków w Tarnopolskiem 235

Rozdział XVI:

Wasyl Fedynśkyj „Pawuk” — Miał sporo na sumieniu 254

Rozdział XVII:

Ks. Iwan Hrynioch — Kapelan zbrodniarzy 271

Rozdział XVIII:

Ostap Łynda „Jarema” — Od ulotek do rzezi 290

Rozdział XIX:

Dmytro Majiwśkyj — Palnął sobie w łeb 303

Rozdział XX:

Osyp Mychajło Petrowycz Szkambara — Organizował ludobójstwo 313

Rozdział XXI:

Marijan Łukaszewycz — Grasował na Chełmszczyźnie 337

Rozdział XXII:

Iwan Rawłyk — Stworzył podwaliny zbrodni 348

Rozdział XXIII:

Josyp Syngalewycz — Wyrżnął Łozową i nie tylko 361

Rozdział XXIV:

Mychajło Galo „Konyk” — Chciał zdobyć Birczę 376

Bibliografia 387

Indeks 393